Verschijningsvormen

Er bestaan smeermiddelen voor allerlei doeleinden. Smeermiddelen worden onder andere gebruikt om onderdelen van transportmiddelen, machines en apparaten soepel te laten werken. Op deze pagina wordt toegespitst op smeermiddelen die je kunt vinden bij de fietsafdeling van de doe-het-zelf-zaak of de fietsenmaker. Veel mensen gebruiken deze smeermiddelen echter niet alleen voor het smeren van fietsonderdelen, maar ook voor het smeren van bijvoorbeeld scooteronderdelen of het smeren van een slot. 

Voorbeelden van smeermiddelen die je kunt vinden bij de fietsenmaker of in de doe-het-zelf winkel zijn smeerolie, PTFE spray, kettingspray, siliconenspray, smeervet en wax. Smeerolie en PTFE spray zijn het meest geschikt voor het smeren van fietsonderdelen. Sommige producten, zoals siliconenspray, hebben maar beperkte smerende werking. Deze producten zijn daarom minder geschikt voor het smeren van een fietsketting, of andere onderdelen die veel bewegen onder druk.

Van sommige producten, zoals smeerolie en PTFE spray, bestaan varianten voor droge of natte weersomstandigheden. In producten voor droog weer zitten vaak oplosmiddelen die verdampen zodat er een droog beschermend laagje overblijft. Aan dit laagje blijft geen vuil en stof kleven. Producten voor nat weer blijven juist vloeibaar. Aan sommige (vaak natte) smeermiddelen kan vuil blijven kleven. Dit vuil zorgt voor nog meer wrijving en zo kan er juist schade aan je fiets ontstaan. Dus als er vuil op bepaalde onderdelen kan komen, zoals bij een open kettingkast, kun je deze producten beter niet gebruiken.

Wat moet je weten

Hoe werkt het?

Een smeermiddel vormt een vloeibaar of vast laagje tussen twee vaste onderdelen, die hierdoor niet meer direct tegen elkaar aanwrijven. Het is niet nodig om veel van een smeermiddel te gebruiken. Het gaat erom dat het smeermiddel een dun laagje vormt tussen de wrijvende onderdelen. Vaak is een paar druppels van een product hiervoor al voldoende. Voordat je een smeermiddel aanbrengt, is het nodig om eerst het vuil te verwijderen. Als je dit niet doet, bestaat de kans dat het vuil samen met het smeermiddel tussen de onderdelen terechtkomt. Dit zorgt juist voor meer wrijving.

Waar wordt smeerolie van gemaakt?

Smeerolie bestaat uit een basisolie met daarbij een aantal hulpstoffen. De basisolie kan van fossiele (minerale/synthetische) of biologische (plantaardige/dierlijke) oorsprong zijn. Er zitten hulpstoffen bij die ervoor zorgen dat het smeermiddel bepaalde eigenschappen krijgt, zoals bijvoorbeeld een verbeterde , een goede werking onder hoge druk, of het tegengaan van roest. Het product kan een vloeistof zijn of een spray. In het laatste geval bevat de smeerolie ook drijfgassen die de olie naar buiten persen.

De basisoliën in smeerolie komen meestal uit ruwe aardolie en zijn vaak minerale oliën. Ruwe aardolie is een complexe mix van verschillende koolwaterstoffen. Bij het destilleren van ruwe aardolie worden deze koolwaterstoffen van elkaar gescheiden. Zo ontstaan zogenoemde aardoliefracties. Voorbeelden hiervan zijn Nafta en mengsels van koolwaterstoffen. Deze zitten vaak in smeermiddelen.

Ook zijn er smeermiddelen met als basisolie (zuiver) synthetische oliën. Deze synthetische oliën bestaan uit verschillende, pure koolwaterstoffen. Synthetische oliën zijn duurder en zitten daarom meestal niet in goedkope smeermiddelen, maar vaker in (duurdere) smeermiddelen voor bijvoorbeeld racefietsen.  

Waar wordt PTFE spray van gemaakt?

PTFE staat voor polytetrafluoretheen, ook bekend onder de commerciële naam Teflon. Dit is een met water-, olie-, vuil- en stof-afstotende eigenschappen. Ook zorgt deze stof ervoor dat twee oppervlakken makkelijk over elkaar kunnen glijden. Om deze reden wordt PTFE toegepast als smeermiddel. PTFE spray is een mengsel van drijfgassen en het polymeer PTFE. PTFE zit als in smeermiddel. De drijfgassen, die bestaan uit verschillende mixen van kleine koolwaterstoffen, verdampen na het aanbrengen van de spray. Zo ontstaat een droog en dun laagje PTFE. 

Wat zegt de wet?

Smeermiddel moet voldoen aan de Europese Richtlijn Algemene Productveiligheid (2001/95/EG) die is opgenomen in de warenwet. Producenten en importeurs moeten kunnen aantonen dat smeermiddel dat op de markt komt  is. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht op de naleving van de wettelijke eisen door producenten en importeurs.

Daarnaast moeten smeermiddelen voldoen aan de REACH Verordening (1907/2006/EG), de Europese verordening voor het gebruik van chemische stoffen. Voor spuitbussen bestaat er daarnaast ook een Europese Richtlijn (75/324/EEG) die is opgenomen in het Warenwetbesluit Drukverpakkingen. Verder zijn er ook speciale EU-milieucriteria voor smeermiddelen vermeld in Besluit (EU) 2018/1702 van de Commissie. Producenten mogen het EU-milieukeurmerk alleen gebruiken als hun product voldoet aan de eisen van Verordening (EG) Nr. 66/2010.

Wat is de stand van zaken?

Veel ingrediënten van smeermiddelen, met name de aardoliefracties, worden als mengsel op de markt gebracht. Er is nog maar weinig bekend over de exacte samenstelling van stoffen in deze mengsels en de mogelijk gevaarlijke eigenschappen van de individuele stoffen. Omdat het zeer complexe mixen van koolwaterstoffen zijn, is het niet gemakkelijk om de mengsels te kunnen beoordelen op eventuele gevaarlijke bestanddelen. Het Europees Chemicaliën Agentschap besteedt veel aandacht aan deze complexe mixen van (met name petroleum) stoffen en werkt hard  aan oplossingen om deze stoffen goed te kunnen beoordelen op hun mogelijk schadelijke eigenschappen. 

PTFE is een van de stoffen die valt onder de groep van poly- en perfluoroalkylstoffen (PFAS’en). Deze groep stoffen is momenteel veel in het nieuws door de bezorgdheid die is ontstaan over PFAS’en in de bodem. Over sommige PFAS’en (PFOA en GenX stoffen) is al langer ophef door de uitstoot vanuit een fabriek in Dordrecht.

Voorzorgs­maatregelen

Tips

Lees het etiket 

Zoals voor alle doe-het-zelf-producten geldt ook voor smeermiddelen dat het belangrijk is om vóór gebruik het etiket te lezen en het smeermiddel volgens de aanwijzingen op de verpakking te gebruiken.

Aanwijzingen voor gebruik 

  • In smeermiddelen kunnen irriterende of allergene stoffen zitten. Dit staat aangegeven op het etiket. Beperk contact met het smeermiddel door de maatregelen te nemen die op de verpakking van het product staan (bijvoorbeeld draag handschoenen en houd afstand bij gebruik van een spray). 
  • Eet, drink of rook nooit tijdens het werken met smeermiddelen. 
  • Was je handen na het gebruik van smeermiddelen.
  • Ventileer de ruimte waarin je werkt altijd goed. Laat tijdens het drogen van het smeermiddel je fiets ook in een goed geventileerde ruimte staan.
  • Berg het smeermiddel op buiten bereik van kinderen.

Ingrediënten

Antioxidant / Anti-slijtagemiddel

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Zinkdialkyldithiofosfaten

  • Soms

Zinc dialkyl dithiofosfaat is een hulpstof die soms in smeerolie zit. De stof heeft antioxidante en anti-slijtage eigenschappen en zorgt er dus voor dat onderdelen minder snel roesten of slijten. Smeerolie met zinc dialkyl dithiofosfaat kun je veilig gebruiken, zolang je de aanwijzingen op de verpakking opvolgt.

Meer info over Zinkdialkyldithiofosfaten

Drijfgassen

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Drijfgassen

  • Vaak
Relevant voor
Baby's
Jonge kinderen

Drijfgassen zijn gassen die vaak in spuitbussen zitten om het PTFE of de olie naar buiten te persen. Voorbeelden zijn butaan, isobutaan of propaan. Propaan- en butaanmengsels zijn brandbaar. Bij normaal gebruik is een spuitbus met drijfgas erin veilig te gebruiken. Houd baby’s en jonge kinderen uit de buurt tijdens het gebruik en berg de spuitbus op  buiten hun bereik.

Meer info over Drijfgassen

Smeermiddel

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Minerale oliën

  • Soms

Minerale oliën worden toegepast als smeermiddel en zorgen voor de smerende werking. Bij de productie van minerale oliën is er altijd een beetje ‘vervuiling’ aanwezig. Een voorbeeld van deze vervuiling is polyaromatische koolwaterstoffen (PAKs). PAKs zijn kankerverwekkend en schadelijk voor het milieu. In de wet staat dat een mengsel als niet-kankerverwekkend wordt gezien wanneer de vervuiling van PAKs in minerale oliën die oplossen in dimethylsulfoxide (DMSO) onder 3% gewicht van het totale mengsel blijft. De hoeveelheid PAKs in minerale oliën in smeermiddelen zit onder dit percentage. Bij normaal gebruik is een product met minerale oliën veilig te gebruiken.

Meer info over Minerale oliën

PTFE

  • Vaak

PTFE is een polymeer en een stof die tot de PFAS-groep behoort. Het wordt toegepast als smeermiddel in PTFE spray of Teflonspray. Bij normaal gebruik zullen smeermiddelen met PTFE erin geen gezondheidsrisico geven. De hulpstoffen om Teflon te maken in de fabriek, zogenaamde GenX stoffen, zijn schadelijk voor mens en milieu.

Meer info over PTFE

Alternatieven

Er bestaan ook biosmeermiddelen. In deze smeermiddelen zijn plantaardige of dierlijke oliën of vetten gebruikt als basisolie. Deze oliën zijn bijvoorbeeld triglyceriden, die bestaan uit vetzuren en glycerol. Minerale en synthetische oliën zijn niet- of slecht afbreekbaar en kunnen schadelijk zijn voor het milieu. Dit geldt ook voor smeermiddelen met PTFE, omdat de hulpstoffen om dit polymeer te maken, zogenaamde GenX stoffen, niet afbreken en schadelijk zijn voor het milieu. Basisoliën van plantaardige of dierlijke oorsprong zijn goed afbreekbaar in het milieu en niet schadelijk.

Keurmerken en beweringen

Er zijn speciale EU-milieucriteria voor smeermiddelen vermeld in Besluit (EU) 2018/1702 van de Commissie. Producenten mogen het EU-milieukeurmerk alleen gebruiken als hun product voldoet aan de eisen van Verordening (EG) Nr. 66/2010.

Bewaren en weggooien

Veel smeermiddelen horen bij het klein chemisch afval (kca). Op sommige verpakkingen staat het kca-logo nog. Tegenwoordig hoeven producenten dit niet meer te plaatsen op de verpakking, omdat dit logo is afgeschaft.

Meer informatie over het weggooien van producten vind je op de website van Milieu Centraal.