Verschijningsvormen

Pannen met een anti-aanbaklaag zijn er in veel verschillende vormen en maten. Of het nou een steelpan, een koekenpan of een wokpan is, er is altijd wel een geschikte pan te vinden voor het gerecht dat je wilt maken.

Wat moet je weten

Hoe werkt een pan met een anti-aanbaklaag?

Een pan met een anti-aanbaklaag bevat een deklaagje, ofwel coating, over het metaal van de pan. Soms bedekt deze coating alleen de binnenkant van de pan, maar soms ook de binnen- en buitenkant. Deze coating zorgt ervoor dat de pan water- en vetafstotend is. Voedsel kleeft dus niet snel vast aan de pan en brandt niet snel aan. Dit heeft als voordeel dat je bij het koken minder vet of olie hoeft te gebruiken.

Waar wordt een pan met een anti-aanbaklaag van gemaakt?

Een pan met een anti-aanbaklaag bestaat vaak voor het grootste deel uit metaal. Vaak is dit aluminium of roestvrij staal. De coating van de pan met een anti-aanbaklaag voorkomt dat het voedsel in contact komt met dit metaal.

Kunststof anti-aanbaklaag

Een pan met een anti-aanbaklaag bevat vaak een coating gemaakt van een fluorpolymeer. Een fluorpolymeer is een kunststof (ook wel plastic genoemd). In de winkel zijn veel pannen te vinden waarop staat dat ze gemaakt zijn van Teflon. Teflon is de merknaam voor verschillende plastic fluorpolymeren, zoals PTFE (polytetrafluoroethyleen), FEP (fluorinated ethylene propylene), ETFE (ethyleen tetrafluoroethyleen) en PFA (perfluoroalkoxy). Deze plastic fluorpolymeren worden gemaakt met behulp van poly- en perfluoroalkylstoffen (PFAS). PTFE is een fluorpolymeer dat veel gebruikt wordt als anti-aanbaklaag  in een pan.

Er bestaan ook pannen met een titanium anti-aanbaklaag. De coating van deze pannen bestaat ook uit PTFE, maar daarnaast  is er ook een laag van titaniumdioxidedeeltjes aangebracht over het aluminium van de pan. Een van de voordelen hiervan is dat de coating minder snel slijt.

Keramische anti-aanbaklaag

Pannen met een anti-aanbaklaag kunnen ook een keramische coating hebben. Deze coating wordt ook wel een sol-gel coating genoemd. Deze coating is gemaakt met nanodeeltjes van siliciumdioxide- of titaniumdioxide. Een oplossing met deze deeltjes wordt over de pan gespoten en in de oven uitgehard. Deze anti-aanbaklaag kan goed tegen een hoge temperatuur.

Wat zegt de wet?

In Europa moeten pannen met een anti-aanbaklaag voldoen aan veiligheidseisen. Deze eisen zijn vastgelegd in de Europese kaderverordening voedselcontactmaterialen (1935/2004/EG) en voor sommige coatings ook in de Kunststof Verordening (10/2011/EC). In de Europese kaderverordening voedselcontactmaterialen staan algemene eisen voor producten die in aanraking komen met voedsel. In de Kunststof Verordening is een lijst van stoffen opgenomen die producenten mogen gebruiken voor plastic voorwerpen die in contact komen met voedsel. Op deze lijst staan ook enkele stoffen die in coatings kunnen worden gebruikt en welke beperkingen daarvoor gelden. Deze stoffen zijn beoordeeld door een speciaal panel met experts bij de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA). Ook moeten producenten voldoen aan de Verordening voor goede fabricagemethoden voor materialen en voorwerpen bestemd om in contact te komen met levensmiddelen (2023/2006/EG). Verder moeten de chemische stoffen waaruit de pan gemaakt wordt en de stoffen die nodig zijn in het productieproces om de pan te maken voldoen aan de REACH Verordening (1907/2006/EG). Dit is de Europese wetgeving voor het gebruik van chemische stoffen.

In Nederland staan aanvullende regels over het gebruik van coatings in producten die in contact komen met voedsel in het Warenwetbesluit verpakkingen en gebruiksartikelen. Alleen als een chemische stof is opgenomen in deze wetgeving mag een stof gebruikt worden als coating in voedselcontactmateriaal. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht of producenten en importeurs de wettelijke eisen naleven.

Wat speelt er in het nieuws?

PTFE is een van de stoffen die valt onder de groep van poly- en perfluoroalkylstoffen (PFAS). Deze groep stoffen is veel in het nieuws door de bezorgdheid die is ontstaan over PFAS in de bodem. Over sommige PFAS (PFOA en GenX-stoffen) is al langer ophef door de uitstoot vanuit een fabriek in Dordrecht en de invloed hiervan op mens en milieu. Kijk voor meer informatie over PFAS op de stofpagina.

Hoe zit het met PFAS in pannen?

Bij zal een pan met PTFE, een stof die tot de PFAS-groep behoort, geen gezondheidsrisico geven. De hoeveelheden PFAS die je binnenkrijgt vanuit een pan met een kunststof anti-aanbaklaag zullen over het algemeen zo klein zijn, dat je je hierover geen zorgen hoeft te maken. PTFE is goedgekeurd als voedselcontactmateriaal door het Europese Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA). De hulpstoffen om Teflon te maken in de fabriek, de zogenaamde GenX stoffen, zijn wel schadelijk voor mens en milieu.

Een pan met een fluorpolymeer coating is om te gebruiken, zolang de pan niet te hoog verhit wordt. PFTE kan een temperatuur tot 260 graden Celsius goed verdragen. Dat is ruim boven de temperatuur waarbij het eten aanbrandt. Bij een temperatuur hoger dan 350 graden Celsius begint PTFE uit elkaar te vallen en kunnen er zeer lage hoeveelheden fluorwaterstofdampen vrijkomen. Voor mensen kunnen deze dampen irriterend zijn en griepverschijnselen veroorzaken. Vogels zijn zeer gevoelig voor deze dampen en kunnen er dood aan gaan.

Probeer er daarnaast voor te zorgen dat een pan met een kunststof anti-aanbaklaag niet beschadigt. Door beschadigingen in de anti-aanbaklaag van de pan kunnen er stukjes PTFE loskomen. Voor zover bekend heeft het binnenkrijgen van stukjes PTFE geen negatief effect op de gezondheid. Bij een beschadigde kunststof anti-aanbaklaag is er wel meer kans op het aanbranden van eten. In aangebrand eten zitten stoffen (zoals PAKs) die schadelijk zijn voor de gezondheid.

Tips

  • Was een pan altijd af voor het eerste gebruik.
  • Gebruik en reinig de pannen met een anti-aanbaklaag altijd volgens de instructies van de producent.

Aanwijzingen voor normaal gebruik

  • Voorkom oververhitting van de pan. Laat een lege pan nooit te lang op het vuur staan. Dan werkt de anti-aanbaklaag van de pan niet meer.
  • Sommige anti-aanbakpannen hebben een rode stip in het midden van de pan, die als doel heeft om aan te geven of de goede baktemperatuur is bereikt. Deze rode stip geeft echter niet de precieze temperatuur aan. Je kunt hier niet volledig op vertrouwen om oververhitting tegen te gaan.
  • Voorkom beschadiging van de anti-aanbaklaag van de pan. Gebruik houten of plastic keukengerei.

Online kopen

Let extra op als je online pannen met een anti-aanbaklaag bestelt:

  1. Online producten kopen bij Nederlandse webwinkel: doorgaans veilig.
  2. Online producten kopen bij webwinkel binnen de Europese Unie: doorgaans veilig.
  3. Online producten kopen bij webwinkel buiten de Europese Unie: mogelijk onveilig.

Ingrediënten

In deze ingrediëntenlijst zie je per stof of deze veilig is.

Metaal

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Aluminium

  • Vaak

Pannen bestaan vaak uit het metaal aluminium. Aluminium mag niet worden gebruikt in een pan als het direct in contact komt met voedsel. Pannen van aluminium hebben dus altijd een coating. Aluminium is licht en kan goed warmte geleiden. Pannen gemaakt van aluminium met een anti-aanbaklaag zijn bij normaal gebruik veilig.

Roestvrij staal

  • Soms
Meer alertheid geadviseerd voor
Mensen met een allergie

Edelstaal wordt ook wel roestvrij staal genoemd. Het kan  goed tegen roest, is zuiver en sterk maar licht van gewicht. Ook slijt het niet snel. De toegestane hoeveelheid nikkel in pannen van roestvrij staal is beperkt. Toch kan het voorkomen dat zelfs deze lage hoeveelheid nikkel voor mensen met nikkelallergie al te veel is en allergische reacties veroorzaakt. Pannen gemaakt van roestvrij staal zijn bij normaal gebruik veilig voor mensen die niet allergisch zijn voor nikkel.

Meer info over Roestvrij staal

Verharder

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Titaniumdioxide

  • Soms

Titaniumdioxide wordt gebruikt om te zorgen dat de PTFE anti-aanbaklaag van de pan minder snel slijt. De stof is aanwezig in aluminium pannen. Over de mogelijke gezondheidsrisico’s na het inslikken van titaniumdioxide, bijvoorbeeld bij het beschadigen van de anti-aanbaklaag, kan nog geen uitspraak worden gedaan. Er is meer informatie nodig over de hoeveelheid titaniumdioxide die je binnenkrijgt, de eventuele ophoping in weefsels en mogelijke schadelijkheid.

Meer info over Titaniumdioxide

Water- en olieafstotende stof

  • Hoe vaak zit het er in?
  • Veilig te gebruiken?

Polytetrafluorethyleen (PTFE)

  • Vaak

PTFE is een fluorpolymeer en een stof die tot de PFAS-groep behoort. Het is ook bekend onder de merknaam Teflon. Het wordt gebruikt als coating in pannen met een anti-aanbaklaag. Bij normaal gebruik geeft een pan met PTFE erin geen gezondheidsrisico. De hoeveelheden PFAS die je binnenkrijgt vanuit een pan met een kunststof anti-aanbaklaag zullen over het algemeen zo klein zijn, dat je je hierover geen zorgen hoeft te maken. PTFE is goedgekeurd als voedselcontactmateriaal door het Europese Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA). De hulpstoffen om Teflon te maken in de fabriek, de zogenaamde GenX stoffen, zijn schadelijk voor mens en milieu.

Meer info over Polytetrafluorethyleen (PTFE)

Siliciumdioxide

  • Vaak

Zand is een natuurlijk materiaal en wordt ook wel kwarts of siliciumdioxide genoemd. Nanodeeltjes van siliciumdioxide vormen de anti-aanbaklaag in een pan. Als je lange tijd of vaak blootgesteld wordt aan heel fijn zand in de vorm van stof kan er schade aan de longen en zelfs kanker ontstaan. Dit komt soms voor bij werknemers die erg veel met zand werken. Als anti-aanbaklaag in een pan is siliciumdioxide in nano-vorm veilig, en goedgekeurd als voedselcontactmateriaal door het Europese Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA).

Meer info over Siliciumdioxide

Alternatieven

Als je een pan wilt kopen, kun je op een aantal zaken letten. Pannen kunnen gemaakt zijn van verschillende soorten materialen. Het materiaal waarvan de pan is gemaakt en de dikte hiervan kan invloed hebben op hoe snel de pan warm wordt en maakt dat sommige pannen geschikter zijn voor het gebruik op een bepaald fornuis. Ook kan je erover denken hoeveel vet of olie je wilt gebruiken. In een pan zonder anti-aanbaklaag moet je misschien meer vet of olie gebruiken dan in een pan met een anti-aanbaklaag. Kies je voor een pan met een anti-aanbaklaag, dan kan het verschil in coating een reden zijn om te kiezen voor een bepaalde pan. Zo is niet elke coating even hittebestendig en bakt het voedsel in de ene pan sneller aan dan in de andere. Laat je adviseren in de winkel.

Het milieu kan ook een reden zijn om te kiezen voor een bepaalde coating. Voor het maken van een pan met een keramische anti-aanbaklaag zijn geen PFAS gebruikt, maar voor het maken van een pan met een kunststof anti-aanbaklaag wel. PFAS zijn niet of nauwelijks afbreekbaar en hopen daardoor makkelijk op in het milieu. Van bepaalde PFAS weten we  dat ze schadelijk zijn voor het milieu.

Informatie op het etiket

Keurmerken en beweringen

100% PFOA vrij

Vaak claimen producenten van pannen met een anti-aanbaklaag dat de pannen “100% PFOA vrij”  zijn. Vroeger werd PFOA gebruikt als hulpstof bij het maken van Teflon, maar dit gebeurt sinds 2015 niet meer. Een hulpstof komt niet in de pan terecht, maar wordt alleen gebruikt tijdens het maken van Teflon. Er zitten geen schadelijke hoeveelheden PFOA in de anti-aanbaklaag van een pan, zelfs als de pan is gemaakt vóór 2015. PFOA en stoffen die daarop lijken, zijn in Europa verboden in de productie van consumentenproducten. Tegenwoordig worden GenX-stoffen gebruikt als hulpstoffen bij het maken van Teflon. Net zoals met PFOA, zijn er geen schadelijke hoeveelheden GenX stoffen aanwezig in de anti-aanbaklaag van de pan. Wil je weten of een chemische stof wel of niet in een product zit, vraag het na bij de producent.

Bewaren en weggooien

Pannen met een anti-aanbaklaag gooi je weg bij het restafval. Meer informatie over het weggooien van producten vind je op de website van Milieu Centraal .