Relevant voor

Toepassing

PFAS is een verzamelnaam en staat voor poly- en perfluoroalkylstof. Deze groep chemische stoffen is door mensen gemaakt en komt van nature niet voor in het milieu. PFAS’en hebben handige eigenschappen: ze zijn bijvoorbeeld water-, vet-, vuil- en stofafstotend. Ze kunnen goed tegen warmte en worden niet gemakkelijk aangetast door andere chemische stoffen. PFAS’en kunnen ook vloeistoffen goed laten uitvloeien. Dit betekent dat blusschuim zich bijvoorbeeld snel over een brandend oppervlak kan verdelen. Voorbeelden van PFAS’en zijn PFOA (ook wel C8 genoemd), PFOS en GenX-stoffen (ook wel HFPO-DA of FRD-stoffen genoemd).

Producenten gebruiken PFAS’en bijvoorbeeld bij het maken van regenkleding, buitensport- en skikleding. Maar ook bij het maken van pannen met een anti-aanbaklaag en om papier water- en vetafstotend te maken, zoals bij bakpapier en pizzadozen. Vaak zitten de PFAS’en dan als het ware vastgebonden aan of in het materiaal van het product. In dat geval kunnen PFAS’en in heel kleine hoeveelheden vrijkomen uit producten. PFAS’en komen gemakkelijker vrij uit producten als ze los in een product zitten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij blusschuim, ski-wax, waterafstotend impregneermiddel voor textiel en leer, of smeermiddel (in de vorm van PTFE spray).

Actuele stand van zaken

Mogelijke risico's voor de gezondheid

De meeste informatie over de schadelijke effecten van PFAS’en is afkomstig van PFOA en PFOS. Uit onderzoek blijkt dat deze stoffen leverschade veroorzaken, effect hebben op ons afweersysteem, schadelijk zijn voor de voorplanting en voor de ontwikkeling van het ongeboren kind. Ook zijn ze mogelijk kankerverwekkend. Over de mogelijke schadelijke effecten van andere PFAS’en is veel minder bekend. Wel weten we dat verschillende PFAS’en niet afbreekbaar zijn, ze zich gemakkelijk kunnen verspreiden in het milieu en/of ze kunnen ophopen in het menselijk lichaam, dieren en planten.

PFAS’en kunnen in het milieu terechtkomen via de lucht of via het afvalwater van fabrieken die deze stoffen gebruiken. Eenmaal in het milieu blijven ze daar aanwezig en kunnen in lage hoeveelheden voorkomen in voedsel of drinkwater. De hoeveelheden zijn meestal zo laag dat dit geen invloed heeft op de gezondheid.

Sommige mensen worden langdurig blootgesteld aan PFAS’en, bijvoorbeeld omdat ze in een fabriek  werken waar deze stoffen verwerkt worden of omdat ze in de buurt van deze bedrijven wonen. Bij hen kunnen er gezondheidsrisico’s ontstaan door ophoping van de PFAS’sen in hun lichaam. Voor de PFAS’sen waar zorgen over bestaan, is langdurige blootstelling onwenselijk. Dit geldt voor iedereen, waaronder voor zwangeren, baby’s en (jonge) kinderen, omdat de stoffen een effect kunnen hebben op de ontwikkeling.

Teflon en PTFE

Teflon is de commerciële naam voor verschillende plastic fluoropolymeren, zoals PTFE (polytetrafluoroethyleen), FEP (fluorinated ethylene propylene), EFTE (ethyleen tetrafluoroethyleen) en PFA (perfluoroalkoxy). Deze plastic fluorpolymeren worden gemaakt met behulp van PFAS. Teflon zorgt voor een water- en vuilafstotend laagje op het product dat goed bestand is tegen hitte. Ook zorgt PTFE ervoor dat twee oppervlakken makkelijk over elkaar kunnen glijden. Daarom zit PTFE onder andere in pannen met een anti-aanbaklaag en in smeermiddel.

Vroeger werd PFOA gebruikt als hulpstof bij de productie van Teflon, maar dit gebeurt sinds 2015 niet meer. Nu worden GenX-stoffen hiervoor gebruikt. Een hulpstof is een stof die niet in het uiteindelijke product terechtkomt, maar die gebruikt wordt tijdens het maken van Teflon. Het is dus onwaarschijnlijk dat er schadelijke hoeveelheden GenX-stoffen aanwezig zijn in de anti-aanbaklaag van een pan. Bij oververhitting van een pan met PTFE kunnen er lage hoeveelheden gefluoreerde stoffen vrijkomen. Voor mensen kunnen deze dampen irriterend zijn en griepverschijnselen veroorzaken. Vogels zijn zeer gevoelig voor deze dampen en kunnen er zelfs dood aan gaan.

PFOA en GenX

PFAS’en zijn in Nederland momenteel in het nieuws door de onrust die is ontstaan over PFAS’en in de bodem. Over PFOA en GenX-stoffen is al langer ophef door de uitstoot van deze stoffen vanuit een fabriek in Dordrecht. Op dit moment gebruikt deze fabriek PFOA niet meer en is overgestapt op GenX-stoffen. Onderzoek van het RIVM laat zien dat GenX-stoffen die in het milieu terechtkomen via de lucht en afvalwater waarschijnlijk geen invloed op de gezondheid van de omwonenden hebben. Klik hier voor meer informatie over PFOA en hier voor meer informatie over GenX.

Maatregelen

Een aantal PFAS’en waar zorgen over bestaan mogen nog maar beperkt gebruikt worden, omdat ze schadelijke effecten kunnen veroorzaken bij mensen, dieren en planten. Zo is PFOS in een groot aantal toepassingen verboden binnen de Europese Unie en andere landen in de wereld. PFOA en stoffen die daarop lijken, zullen vanaf juli 2020 in Europa verboden zijn in consumentenproducten. GenX-stoffen zijn sinds juni 2019 bestempeld als zeer zorgwekkende stoffen. Bedrijven die deze stoffen gebruiken moeten de uitstoot van deze stoffen beperken.

Risicotoelichting

Bij zullen producten met PFAS’en erin niet meteen gezondheidsrisico’s geven. De hoeveelheden die je binnenkrijgt vanuit consumentenproducten zijn over het algemeen zo klein, dat je je hierover geen zorgen hoeft te maken. Wel is nog veel onbekend over PFAS’en. We weten bijvoorbeeld niet precies in welke producten PFAS’en verwerkt zijn, in hoeverre ze vrijkomen uit producten en in welke mate consumenten precies blootgesteld kunnen worden. Het is mogelijk dat door verschillende manieren van blootstelling (via lucht, drinkwater, voeding, consumentenproducten) en door ophoping in je lichaam, de totale blootstelling wél te hoog is en er op die manier een op gezondheidsschade ontstaat.

Als je je zorgen maakt over PFAS’en, kun je proberen de blootstelling eraan te verminderen. Als je geen producten koopt die gemaakt zijn uit deze stoffen, verminder je de directe blootstelling aan deze stoffen. Ook draag je niet bij aan de uitstoot van deze stoffen door fabrieken tijdens het productieproces en aan (milieu)vervuiling door afval waar PFAS’en in zitten. Dit zorgt uiteindelijk voor minder blootstelling van consumenten aan PFAS’en via drinkwater en voeding. Als je wilt weten of er PFAS’en waar zorgen over bestaan voorkomen in een specifiek product, dan kun je dit aan de leverancier van het product vragen. Een leverancier is verplicht jou die informatie binnen 45 dagen te geven zonder dat daar kosten aan verbonden zijn.